Bỏ túi 8 điều về Tiết thanh minh

          Tiết Thanh Minh là một trong 24 tiết khí trong năm theo cách tính của lịch dương. Ở Việt Nam thì nói đến thanh minh người ta chỉ nghĩ tới lễ tảo mộ và hội đạp thanh, còn ở một số nước khác thì đó còn là một ngày quốc lễ.
          Thanh minh là một trong những ngày lễ cổ truyền của người Việt, thể hiện lòng đạo hiếu của con cháu với ông bà tổ tiên. Vì thế, ngày này mang giá trị văn hóa và tinh thần nhân văn sâu sắc. Để chuẩn bị thật chu đáo cho dịp quan trọng này, hãy cùng tìm hiểu tết Thanh Minh năm 2017 là ngày nào.

          1. Nguồn gốc và Ý nghĩa của Tiết Thanh Minh

          Tiết Thanh Minh có nguồn gốc từ Trung Hoa, qua quá trình tiếp biến và giao lưu văn hóa du nhập sang Việt Nam. Nhờ ý nghĩa sâu sắc và tinh thần tâm linh mà nó được người Việt tiếp thu, chuyển hóa thành ngày lễ mang đậm bản sắc dân tộc.
          Tiết Thanh Minh gắn liền với đạo đức, với bổn phận con người Việt Nam – bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao của tổ tiên, của những người đi trước. Đây chính là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp phần nào ơn sinh thành tạo dựng của tổ tiên. Con cháu quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này để tưởng nhớ tổ tiên và sum họp với gia đình.
          Sách "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính có ghi: “Trong khoảng tháng 3, có một tiết hậu gọi là tiết Thanh Minh. Thanh Minh nghĩa là trời độ ấy mát mẻ quang đãng. Tục Tàu hôm ấy, giai nhân, tài tử, đua nhau đi tảo mộ, gọi là hội Đạp Thanh. Ta không ăn tết ấy nhưng cũng nhiều người nhân dịp ấy mà đi tảo mộ. Tảo mộ là đi thăm mộ tiền nhân, cỏ rậm thì phát cho quang, đất khuyết thì đắp bồi lên, rồi về nhà cũng làm cỗ cúng gia tiên”. 
 
 
Tấp nập trong tiết Thanh Minh tại Công viên nghĩa trang Thiên Đức 

          2. Tiết Thanh Minh năm 2017 là khoảng thời gian nào?

          Tiết Thanh minh là một khái niệm trong công tác lập lịch của các nước phương Đông chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Trung Hoa cổ đại. Nó là một trong số hai mươi tư tiết khí của các lịch Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên. Trên thực tế lịch Trung Quốc cổ đại là một loại âm dương lịch nên nếu giải thích theo thuật ngữ của lịch hiện đại ngày nay (lịch Gregory) thì nó được tính theo vị trí của Trái Đất trong chu kỳ chuyển động trên quỹ đạo của mình xung quanh Mặt Trời.
          Nếu tính điểm xuân phân là gốc (kinh độ Mặt Trời bằng 0°) thì điểm diễn ra hay bắt đầu tiết Thanh minh là kinh độ Mặt Trời bằng 15°. Do vậy, tiết Thanh minh thực tế được tính theo cách tính của dương lịch hiện đại và nó thông thường bắt đầu vào ngày 4 hoặc 5/4 dương lịch tùy theo từng năm.
          Theo quy ước, tiết thanh minh là khoảng thời gian bắt đầu từ khoảng ngày 4 hay 5/4 khi kết thúc tiết xuân phân và kết thúc vào khoảng ngày 20 hay 21/4 trong lịch Gregory theo các múi giờ Đông Á khi tiết cốc vũ bắt đầu.
Năm nay 2017, tiết Thanh Minh bắt đầu từ 22h ngày 4/4 dương lịch (8/3 âm lịch) và kết thúc vào khoảng ngày 20, hay 21/4 khi tiết Cốc vũ bắt đầu. Và Người ta thường lấy ngày đầu tiên của tiết Thanh Minh là ngày Tết Thanh Minh tức ngày 4/4.

          3. Những điều cần biết khi tảo mộ tiết Thanh

          Tiết Thanh Minh tảo mộ thể hiện lòng hiếu thuận
Công việc chính của tảo mộ là sửa sang các ngôi mộ của tổ tiên cho được sạch sẽ. Nhân ngày Thanh minh, người ta mang theo xẻng, cuốc để đắp lại nấm mồ cho đầy đặn, rẫy hết cỏ dại và những cây hoang mọc trùm lên mộ cũng như tránh không để cho các loài động vật hoang dã như rắn, chuột đào hang, làm tổ mà theo suy nghĩ của họ là có thể phạm tới linh hồn người đã khuất. 

 
 
Rẫy cỏ, dọn dẹp của một gia đình có khuôn viên mộ trên đồi Hoàng Long - Công viên Thiên Đức
 
          Sau đó, người tảo mộ thắp vài nén hương, đốt vàng mã hoặc đặt thêm bó hoa cho linh hồn người đã khuất. Bên cạnh những ngôi mộ được trông nom, săn sóc, còn có những ngôi mộ vô chủ, không người thăm viếng. Những người có lòng nhân đức không khỏi mủi lòng thường cắm một nén hương, đốt nắm vàng mã cho những ngôi mộ này. Tại các nơi tha ma mộ địa còn có lập một cái am để thờ chung những mồ mả vô chủ gọi là Am chúng sinh và mỗi cửa am có một bà đồng sớm tối đèn hương thờ phụng.
          Trong ngày Thanh minh, khu nghĩa địa trở nên đông đúc và nhộn nhịp. Các cụ già thì lo khấn vái tổ tiên nơi phần mộ. Trẻ em cũng được theo cha mẹ hay ông bà đi tảo mộ, trước là để biết dần những ngôi mộ của gia tiên, sau là để tập cho chúng sự kính trọng tổ tiên qua tục viếng mộ. Những người quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này (có thể sớm hơn một, hai ngày vì nhiều lý do khác nhau) để tảo mộ gia tiên và sum họp với gia đình.
 
 
Trẻ em cũng được theo cha mẹ hay ông bà đi tảo mộ (Một góc quảng trường - Công viên Thiên Đức)

          4. Sắm lễ tảo mộ tiết Thanh minh
          
          Trước Thanh minh một ngày, để đi cúng mộ cần chuẩn bị :
         - Một bộ tam sinh: Bộ tam sinh dùng để tế trong các đại lễ ngày xưa là ba con vật: bò, heo, dê. Ngày nay tùy theo tập quán của mỗi địa phương và hoàn cảnh của mỗi gia đình để làm lễ.
         - Giấy ngũ sắc, nhang, đèn, giấy tiền, vàng bạc, quần áo giấy... và các loại bánh trái, thức ăn, thức uống khác tùy sở thích của mỗi nhà. 
 
Tỉa cây, nhổ cỏ, sắp lễ trong tiết thanh minh của một gia đình có khuôn viên mộ tại Công viên nghĩa trang Thiên Đức

           5. Tiết Thanh Minh có thể cúng bái tại nhà
          Thông thường, Thanh Minh người ta tảo mộ không chỉ để sửa sang lại mộ phần, dọn dẹp mộ ông bà tổ tiên mà còn như một dịp để hồi hương, thăm hỏi lại nơi cũ. Nếu gia đình nào không có điều kiện đi tảo mộ thì cũng có thể tổ chức cúng tại nhà. Đặt lễ trong nhà hoặc ngoài ban công, thắp 3 nén hương, sau đó hướng về hướng mộ phần tổ tiên, quê hương vái 3 lượt và mặc niệm, cầu khấn rồi hóa vàng mã, cũng coi như có lòng vọng bái tổ tiên.

          6. Có thể kết hợp tảo mộ hai họ cùng một lần
          Nhiều người cho rằng, Thanh Minh tảo mộ thì phải đi từng lượt, mỗi lần chỉ tới thăm mộ của một bên người cùng họ.           Nhưng nếu bạn đã kết hôn hoặc tiện đường muốn tảo mộ cả nội cả ngoại thì kết hợp trong một lần đi cũng không sao. Chủ yếu là thành tâm hướng về tổ tiên, nhớ về nguồn cội chứ không quá coi trọng hình thức hay bó buộc.
 
 
Thanh Minh không chỉ để sửa sang lại mộ phần, dọn dẹp mộ ông bà tổ tiên
mà còn như một dịp để hồi hương, thăm hỏi lại nơi cũ  (
Đồi Hoàng Long - CV nghĩa trang Thiên Đức)

          7. Kiêng kỵ khi đi tảo mộ 
          - Khi đi tảo mộ, trang phục cần phải chỉnh tề, nên chọn màu tối để biểu thị sự tôn kính với tổ tiên. Trước khi tảo mộ không nên ăn hoặc chỉ nên ăn chay để biểu thị sự tôn kính đối với tiên nhân. Khi đi tảo mộ không được cười đùa nói to, tránh không nóng giận, cãi vã nếu không sẽ chuốc phiền phức.
          - Khi đi tảo mộ nên mang theo bùa bình an, đào mộc hoặc tượng Phật bản mệnh để hộ thân.
        - Khi tảo mộ, không nên dẫm đạp lên mộ của nhà khác hoặc đá vào đồ cúng trên mộ của người khác, nếu không sẽ đem lại điều không may cho bản thân. Đặc biệt, những trẻ vị thành niên lại càng cần phải chú ý điều này.
         - Tiết Thanh minh không nên mời thầy pháp, thầy chùa theo cúng lễ sinh tốn kém. Chỉ gia đình, họ tộc tự đi tảo mộ, tự khấn vái là được.
         -  Khi tế lễ hóa tiền vàng cần thận trọng tránh hỏa hoạn, đảm bảo an toàn. Nên tránh chọn thời điểm cuối tuần đi tảo mộ để tránh tình trạng ồn ứ ách tắc giao thông. Trong thời gian diễn ra tiết Thanh Minh, ngoài tảo mộ còn có hội Đạp Thanh. Vì thế, bạn có thể nhân cơ hội này đi du ngoạn.
        - Sau khi tảo mộ trở về cũng lưu ý đừng cười đùa, tốt nhất vừa đi đường vừa niệm " Tâm kinh" hoặc "Đại bi kinh".
         - Trước khi vào nhà cần bước qua chậu lửa để tiêu trừ âm khí. Nếu thấy buồn bực mệt mỏi, nên tắm rửa, thay quần áo. 
 
Thanh minh là một trong những ngày lễ cổ truyền của người Việt, thể hiện lòng đạo hiếu
của con cháu với ông bà tổ tiên 
(đồi Vườn Đào - Công viên Nghĩa trang Thiên Đức)

          8. Bài khấn :

          * Bài văn khấn Lễ âm phần long mạch, sơn thần thổ phủ Văn khấn lễ âm phần Long Mạch, Sơn thần thổ phủ nơi mộ
          Nam mô a di Đà Phật
          Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
          Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần:
          Con kính lạy các ngài Thần linh bản xứ cai quản trong khu vực này. Hôm nay là ngày: ………… Tín chủ (chúng) con là:…………………… 
          Nhân tiết Thanh minh (hoặc là nhân tiết thu, tiết đông, hoặc nhân ngày lành tháng tốt.. .) tín chủ con thành tâm sắm lễ, quả cau lá trầu, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương kính dâng trước án, kính mời chư vị Tôn thần lai lâm chiếu giám. Gia đình chúng con có ngôi mộ của………………….. Táng tại xứ này, nay muốn sửa sang xây đắp (hoặc tảo mộ, bốc mộ…) vì vậy chúng con xin kính cáo các đấng Thần linh, Thổ công, Thổ phủ Long Mạch, Tiền Chu Tước, Hậu Huyền Vũ, Tả Thanh Long, Hữu Bạch Hổ và Chư vị Tôn thần cai quản trong khu vực này, chúng con kính mời các vị chư Thần về đây chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, độ cho vong linh được an nhàn yên ổn, siêu thoát. Cúi xin các vị phù hộ độ trì cho tín chủ chúng con toàn gia mạnh khỏe an bình, bốn mùa không tật ách, tám tiết hưởng thái bình.
          Nam mô a di Đà Phật 
 
 
Thắp hương tại Đền Trình  - Công viên nghĩa trang Thiên Đức 
 
          Bài văn khấn Lễ vong linh ngoài mộ : Nếu viết văn khấn ra giấy khi đọc,xong hoá ngay cùng tiền vàng. Trong khi đợi tuần nhang thổ địa thì mọi người trong gia đình đi viếng thăm các ngôi mộ của gia đình mình, thắp lên mộ mấy nén. Đứng trước ngôi mộ và khấn:
          Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương
          Con Kính lạy Hương linh………………(Hiển khảo, Hiển tỷ hoặc Tổ Khảo………….
          Hôm nay là ngày. . ……. Nhân tiết :……………. Tín chủ (chúng) con ……………… Ngụ tại:……………….
        Chúng con và tòan thể gia đình con cháu, nhờ công ơn võng cực, nền đức cao dầy, gây dựng cơ nghiệp của………….. chạnh lòng nghĩ đến âm phần ở nơi hoang vắng, tín chủ con thành tâm sắm lễ, quả cau lá trầu, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương kính dâng trước mộ, kính mời chân linh……. . .. …….. . …. . . .lai lâm hiến hưởng. Chúng con xin phép được sửa sang phần mộ, bồi xa, bồi thổ, cho được dầy bền, tu sửa minh đường hậu quỷ cho thêm vững chắc. Nhờ ơn Phật Thánh phù trì, đội đức trời che đất chở, cảm niệm Thần linh phù độ, khiến cho được chữ bình an, âm siêu dương thái. Con cháu chúng con xin vì chân linh . . ……..Phát nguyện tích đức tu nhân, làm duyên, làm phúc cúng dâng Tin Bảo, giúp đỡ cô nhi quả phụ, tế bần cứu nạn, hiếu thuận tông nhân để lấy phúc này hướng về Tiên Tổ. Cúi xin linh thiêng chứng giám, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì con cháu, qua lại soi xét cửa nhà. Che tai cứu nạn, ban tài tiếp lộc, điều lành mang đến, điều dữ xua đi. Độ cho gia đạo hưng long, quế hờ tươi tốt, cháu con vinh hưởng lộc trời, già trẻ nhuần ơn Phật Thánh.
          Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.

          Sau khi khấn xong, đợi hết 2/3 tuần hương thì đi lễ tạ các nơi, hóa vàng, xin lộc và mọi người trở về nhà làm lễ gia thần và gia tiên ở nhà. 
 
 
Thanh minh của gia đình có khuôn viên tại Đồi Phượng Hoàng - Công viên nghĩa trang Thiên Đức
 
          Văn khấn gia tiên tại nhà trong tiết thanh minh

          Hôm nay là ngày … tháng … năm …
          Nay con giữ việc phụng thờ tên là …, …. tuổi, sinh tại xã …, huyện…., tỉnh…. cùng toàn gia, trước bàn thờ gia tiên cúi đầu bái lễ.
          Kính mời thổ công Táo quân đồng lai cách cảm.
          Kính dâng lễ bạc: trầu rượu, trà nước, vàng hương, hoa quả cùng phẩm vật lòng thành nhân dịp Tiết thanh minh
          Kính mời hương hồn nội ngoại tổ tiên, kỵ, cụ, ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác, anh chị em chứng giám và hưởng lễ.
 
Quang cảnh tĩnh lặng, khuôn viên sạch sẽ sau tiết thanh minh
(Các khuôn viên mộ gia đình - mộ gia tộc tại Đồi Chùa - Công viên nghĩa trang Thiên Đức)